Dış ticaret nedir? Temel kavramlar ve terimler sözlüğü

Dış ticaret nedir?

Dış ticaret, bir ülkenin başka ülkelerle yaptığı mal ve hizmet alım satımıdır. Yurt dışına yapılan satışa ihracat, yurt dışından yapılan alıma ithalat denir. Her işlemde satıcı, alıcı, taşıyıcı, banka ve gümrük birlikte rol alır; işlem gümrük mevzuatına, uluslararası teslim ve ödeme kurallarına göre yürür.

Bu rehber dış ticaretin temel kavramlarını, Türkiye’deki güncel tabloyu, işin aktörlerini ve sık kullanılan dış ticaret terimlerini tek sayfada toplar.

Temel kavramlar

• İhracat: Malın gümrük mevzuatına uygun olarak yurt dışına satılıp gönderilmesi. Adımlar: ihracat nedir, nasıl yapılır.
• İthalat: Yurt dışından alınan malın gümrük işlemleri tamamlanarak Türkiye’de serbest dolaşıma sokulması. Adımlar: ithalat nedir, nasıl yapılır.
• Transit ticaret: İhracat Yönetmeliği’ne göre yurt dışında ya da serbest bölgede yerleşik bir firmadan veya antrepodan alınan malın, Türkiye üzerinden transit olarak ya da doğrudan yurt dışındaki bir alıcıya satılması. Gümrükteki transit rejimiyle karıştırılmamalıdır; o rejim malın gümrük gözetiminde bir noktadan diğerine taşınmasıdır.
• Dış ticaret açığı: İthalatın ihracattan fazla olduğu durumda aradaki fark. Tersi dış ticaret fazlasıdır.
• Karşılama oranı: İhracatın ithalata bölünmesiyle bulunan oran; ithalatın ne kadarının ihracatla karşılandığını gösterir.
• Dış ticaret hacmi: İhracat ile ithalatın toplamı.

Türkiye’nin dış ticaretinde güncel tablo

TÜİK’in 30 Ocak 2026’da açıkladığı verilere göre Türkiye’nin 2025 yılı dış ticareti şöyle gerçekleşti (genel ticaret sistemi):

2025	Değer	Not
İhracat	273,4 milyar dolar	%4,4 artış
İthalat	365,4 milyar dolar	%6,2 artış
Dış ticaret açığı	92,0 milyar dolar	%11,9 artış
İhracatın ithalatı karşılama oranı	%74,8	2024’te %76,1
En büyük ihracat pazarı	Almanya, 22,2 milyar dolar	İkinci Birleşik Krallık, üçüncü ABD
En çok ithalat yapılan ülke	Çin, 49,6 milyar dolar	İkinci Rusya, üçüncü Almanya

Dış ticaret hacmi 2025’te yaklaşık 638,8 milyar dolar oldu. Aylık rakamları önce Ticaret Bakanlığı geçici veri olarak, ardından TÜİK açıklar; iki açıklama arasında küçük farklar olabilir. Bu yüzden bir rakamı kullanırken kaynağını ve tarihini birlikte yazın.

Dış ticaretin aktörleri

Aktör	Ne yapar?
İhracatçı	Malı yurt dışına satan üretici ya da dış ticaret firması. İlgili ihracatçı birliğine üyedir.
İthalatçı	Malı yurt dışından satın alıp Türkiye’de serbest dolaşıma sokan firma.
Gümrük müşaviri	Gümrük beyannamesini firma adına veren, gümrük işlemlerini yürüten meslek mensubu.
Forwarder ve taşıyıcı	Forwarder (taşıma işleri organizatörü) taşımayı planlar; armatör, havayolu ya da nakliyeci malı taşır.
Banka	Ödemeye aracılık eder; akreditif, vesaik mukabili ve döviz işlemlerini yürütür.
İhracatçı birlikleri ve TİM	İhracatçıların üye olduğu meslek kuruluşları; ihracat kayıtlarında ve desteklerde rol alır.
Odalar	Ticaret ve sanayi odaları menşe belgelerinin ve ATA karnesinin düzenlenmesinde görev alır.
Sigorta şirketi	Taşıma sigortası malı yolda, alacak sigortası satıcıyı alıcının ödememe riskine karşı korur.

Bir dış ticaret işlemi nasıl ilerler?

1. Pazar ve alıcı. Satıcı hedef ülkeyi ve alıcıyı belirler; alıcı tedarikçiyi araştırır.
2. Teklif. Ürün, fiyat, teslim ve ödeme şartları proforma faturayla teklif edilir.
3. Sözleşme. Teslim şekli Incoterms kuralıyla, ödeme yöntemi ve süreler yazılı hâle getirilir.
4. Üretim ve belgeler. Mal hazırlanır; ticari fatura, çeki listesi ve gerekiyorsa menşe ya da uygunluk belgeleri düzenlenir.
5. Taşıma planı. Navlun teklifi alınır, booking yapılır, yükleme tarihi kesinleşir.
6. Gümrük. Gümrük müşaviri ihracat beyannamesini verir; varış ülkesinde ithalat işlemleri yapılır.
7. Teslim ve ödeme. Taşıma belgesi ve diğer belgeler ödeme yöntemine göre alıcıya ulaşır; alıcı malı teslim alır, satıcı tahsilatı tamamlar.

Dış ticaret terimleri sözlüğü

Dış ticarette en sık karşılaşılan terimler aşağıda. Ayrıntılı yazısı olan terimlerin bağlantısını izleyebilirsiniz.

Terim	Anlamı
A.TR dolaşım belgesi	Türkiye–AB Gümrük Birliği kapsamında sanayi ürünlerinin serbest dolaşımda olduğunu gösteren belge; menşe belgesi değildir.
Akreditif (L/C)	Alıcının bankasının, şartlara uygun belgeler ibraz edilirse satıcıya ödeme yapacağını taahhüt ettiği ödeme yöntemi.
Antrepo	Serbest dolaşıma girmemiş eşyanın vergileri ödenmeden, gümrük gözetiminde depolandığı yer.
ATA karnesi	Fuar malzemesi, ticari numune ve mesleki teçhizatın gidilen ülkede vergi ödenmeden geçici olarak götürülüp geri getirilmesini sağlayan belge.
Booking	Taşıyıcıdan gemide ya da araçta yük için yer ayırtılması; yükleme rezervasyonu.
CE işareti	AB’de belirli ürün gruplarında zorunlu olan, ürünün ilgili AB mevzuatına uygun olduğunu gösteren işaret.
CIF	Satıcının malı gemiye yükleyip varış limanına kadar navlunu ve sigortayı ödediği deniz yolu teslim şekli; risk yüklemede geçer.
CMR	Karayolu taşımasında taşıyıcının yükü teslim aldığını gösteren uluslararası taşıma senedi.
Çeki listesi (packing list)	Her koli ya da paletin içeriğini, ağırlığını ve ölçülerini gösteren liste.
DAP	Satıcının malı alıcı ülkede kararlaştırılan yere, boşaltmadan teslim ettiği teslim şekli; ithalat vergileri alıcıya aittir.
Dahilde işleme rejimi	İhraç edilecek ürünün üretiminde kullanılacak ithal girdinin gümrük vergileri ve ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmadan getirilmesini sağlayan rejim.
Demuraj	Konteynerin serbest süreyi ya da geminin kira sözleşmesindeki yükleme-boşaltma süresini (starya) aşması nedeniyle ödenen günlük ücret.
ETGB	Posta ve hızlı kargoyla yapılan, belirli sınırların altındaki satışlarda kullanılan basitleştirilmiş gümrük beyannamesi.
EUR.1	Serbest ticaret anlaşmalarında malın tercihli menşe kurallarını karşıladığını gösteren dolaşım sertifikası.
EXW	Satıcının malı kendi tesisinde alıcının emrine hazır ettiği, yükleme dahil diğer işleri alıcının üstlendiği teslim şekli.
FOB	Satıcının malı ihracat gümrüğünden geçirip yükleme limanında gemiye yüklediği, navlunu alıcının ödediği teslim şekli.
Forwarder	Taşımayı organize eden, taşıyıcılarla anlaşan ve taşıma belgelerini hazırlayan taşıma işleri organizatörü.
GTİP	Ürünün gümrükteki sınıfını gösteren 12 haneli kod; vergiler ve izinler bu koda göre belirlenir.
Gümrük beyannamesi	Eşyanın hangi gümrük rejimine (ihracat, serbest dolaşıma giriş, transit vb.) tabi tutulacağını bildiren beyan.
Incoterms	Milletlerarası Ticaret Odası’nın (ICC) teslim şekli kuralları; yürürlükteki 2020 sürümünde 11 kural vardır.
KKDF	Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu; bazı ithalat ödeme şekillerinde ve kredilerde tahsil edilen fon kesintisi.
Konşimento (B/L)	Deniz taşımasında yükün gemiye yüklendiğini gösteren ve malı temsil eden belge.
Menşe şahadetnamesi	Malın hangi ülkede üretildiğini gösteren belge.
MSDS / SDS	Kimyasal içeren ürünlerin tehlikelerini, güvenli kullanım ve taşıma bilgilerini gösteren güvenlik bilgi formu.
Navlun	Malın taşınması için taşıyıcıya ödenen ücret.
Ordino	Taşıyıcının ya da acentesinin, yükün varış yerinde teslim alınabilmesi için verdiği teslim belgesi.
Proforma fatura	Satıştan önce ürünleri, fiyatı ve satış şartlarını gösteren ön fatura.
Serbest bölge	Gümrük bölgesinin parçası olduğu hâlde ithalat vergileri ve ticaret politikası önlemleri bakımından dışarıda sayılan alan.
SWIFT	Bankalar arasında uluslararası ödeme mesajlarının iletildiği ağ; SWIFT (BIC) kodu bankayı tanımlar.
Transit ticaret	Yurt dışından alınan malın Türkiye’ye ithal edilmeden başka bir ülkedeki alıcıya satılması.
Vesaik mukabili	Belgelerin bankalar aracılığıyla, alıcının ödeme yapması ya da poliçeyi kabul etmesi karşılığında teslim edildiği ödeme şekli.

Dış ticaret uzmanlığı ve kariyer

Dış ticaret, ezberden çok uygulama isteyen bir meslek alanıdır. Firmalarda dış ticaret uzmanı ya da sorumlusu; teklif hazırlar, sözleşmeyi takip eder, nakliyeci, müşavir ve bankayla koordinasyonu yürütür. Gümrük müşavirliği ise ayrı bir meslektir; Gümrük Kanunu’na göre müşavir yardımcılığı stajına ve sınava bağlıdır.

• Belgeler ve gümrük: Fatura, çeki listesi, menşe belgeleri, beyanname türleri.
• Teslim ve ödeme: Incoterms kuralları, akreditif, vesaik mukabili ve riskleri.
• Maliyet ve fiyat: Navlun, sigorta, vergi ve kur etkisiyle teklif hesabı.
• Ticari İngilizce: Teklif, sipariş, şikâyet ve tahsilat yazışmaları.
• Pazar ve alıcı araştırması: Hedef ülke seçimi ve alıcıya ulaşma yöntemleri.

Bu başlıkları ekipçe öğrenmek isteyen firmalar için uygulamalı bir dış ticaret eğitimi, konuları firmanın kendi ürünü ve pazarı üzerinden somutlaştırır.

Sık sorulanlar