Menşe nedir, belgesi neden istenir?
Menşe, bir malın “ekonomik vatandaşlığı”dır: malın tamamen üretildiği ya da son esaslı işçiliğin yapıldığı ülke. İthalatçı ülkenin gümrüğü menşeye bakarak hangi vergi oranını uygulayacağına, kotaya ya da anti-damping önlemine tabi olup olmadığına karar verir.
Menşe iki türlüdür. Tercihli menşe, serbest ticaret anlaşmaları kapsamında indirimli vergi için kullanılır. Tercihli olmayan menşe ise malın nereden geldiğini kanıtlar; anti-damping, kota ve gözetim gibi önlemlerin uygulanmasında kullanılır, vergi indirimi sağlamaz.
Hangi belge ne işe yarar?
| Belge | Türü | Ne işe yarar? | Kim düzenler? |
|---|---|---|---|
| Menşe şahadetnamesi (genel) | Tercihli olmayan menşe | Malın hangi ülkede üretildiğini gösterir; vergi indirimi sağlamaz. Alıcı ülke istediğinde düzenlenir. | İhracatçının üye olduğu oda |
| EUR.1 / EUR-MED dolaşım sertifikası | Tercihli menşe | Serbest ticaret anlaşmaları kapsamında alıcı ülkede indirimli ya da sıfır gümrük vergisinden yararlanmayı sağlar. | İhracatçı doldurur, oda kontrol eder, gümrük idaresi vize eder |
| Fatura beyanı (menşe beyanı) | Tercihli menşe | EUR.1 yerine faturaya yazılan menşe beyanı. Belirli tutarın altında her ihracatçı, üstünde yalnızca onaylanmış ihracatçı düzenleyebilir. | İhracatçı |
| A.TR dolaşım belgesi | Menşe belgesi değil | Türkiye–AB Gümrük Birliği kapsamında sanayi ürünlerinin serbest dolaşımda olduğunu gösterir; menşeini göstermez. | Gümrük idaresi ya da yetkilendirdiği kuruluşlar düzenler, gümrük vize eder |
Menşe şahadetnamesi nereden alınır?
Tercihli olmayan (genel) menşe şahadetnamesi için ihracatçının üye olduğu ticaret ya da sanayi odasına başvurulur. Birçok oda bu işlemi Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği’nin (TOBB) elektronik sistemi üzerinden yürütür; başvuru yolunu ve istenen belgeleri odanızdan öğrenin.
EUR.1 ve EUR-MED belgelerinde form ihracatçı tarafından doldurulur, odalar gerekli kontrolleri yapar ve belge gümrük idaresinin vizesiyle geçerlilik kazanır. A.TR ise gümrük idaresince ya da yetki verdiği kuruluşlarca düzenlenir ve gümrükte vize edilir.
Dikkat
Tercihli menşe belgesi düzenleyebilmek için malın ilgili anlaşmanın menşe kurallarını gerçekten karşılaması gerekir. İthal girdi oranı yüksek ürünlerde bu kural sağlanmayabilir; yanlış düzenlenen belge, sonradan yapılan denetimde alıcınıza vergi farkı ve ceza olarak dönebilir.
Hangi ülkeye hangi belge?
Aşağıdaki tablo genel bir yol haritasıdır. Kesin cevap, ürününüzün GTİP’ine ve ilgili anlaşmanın hükümlerine göre değişir.
| Varış ülkesi / ürün | Genellikle istenen belge |
|---|---|
| Avrupa Birliği, sanayi ürünleri | A.TR |
| Avrupa Birliği, tarım ürünleri ve bazı demir-çelik ürünleri | EUR.1 / EUR-MED ya da fatura beyanı (anlaşmaya göre) |
| Serbest ticaret anlaşması olan ülkeler | EUR.1 / EUR-MED ya da fatura beyanı (anlaşmaya göre) |
| Anlaşma olmayan ülkeler | Alıcı ülke isterse genel menşe şahadetnamesi |
Türkiye’nin yürürlükteki serbest ticaret anlaşmalarının listesi ve menşe kuralları Ticaret Bakanlığı’nın internet sitesinde yayımlanır. Ürününüzün kodunu bilmiyorsanız önce GTİP sorgulama aracımızla bulun.
Sık yapılan hatalar
- Alıcıya sormadan belge hazırlamak: Yanlış belge, alıcının gümrükte indirimden yararlanamamasına ya da malın beklemesine yol açar.
- A.TR’yi menşe belgesi sanmak: A.TR menşeyi göstermez; menşe istendiğinde ayrıca belge gerekebilir.
- Faturayla çelişen bilgiler: Menşe belgesindeki alıcı, mal tanımı, miktar ve ağırlık bilgileri fatura ve konşimentoyla aynı olmalıdır.
Belgeleri alıcının ülkesine göre hazırlayalım
Hedef ülkenin istediği menşe ve dolaşım belgelerini, anlaşma kurallarını ve belge uyumunu sevkiyattan önce kontrol ediyoruz.
Sık sorulanlar
Her ihracatta menşe şahadetnamesi gerekir mi?
Hayır. Ticaret Bakanlığı’na göre genel menşe şahadetnamesi ihracatta zorunlu değildir; alıcı ülke ya da alıcı istediğinde düzenlenir. Alıcınıza gümrüğünde hangi belgenin istendiğini sevkiyattan önce sorun.
Menşe şahadetnamesi vergi indirimi sağlar mı?
Hayır. İndirim, serbest ticaret anlaşmaları kapsamındaki tercihli menşe belgeleriyle (EUR.1, EUR-MED, fatura beyanı) sağlanır. Genel menşe şahadetnamesi yalnızca malın menşeini kanıtlar.
A.TR ile EUR.1 farkı nedir?
A.TR, Gümrük Birliği kapsamında sanayi ürünlerinin serbest dolaşımda olduğunu gösterir ve menşe belgesi değildir. EUR.1 ise malın anlaşmanın menşe kurallarını karşıladığını gösteren tercihli menşe belgesidir.
Fatura beyanının tutar sınırı nedir?
Ticaret Bakanlığı’nın açıklamasına göre kıymeti 6.000 avronun altındaki sevkiyatlarda bütün ihracatçılar fatura beyanı düzenleyebilir; üzerindeki sevkiyatlarda yalnızca onaylanmış ihracatçılar düzenleyebilir. Anlaşmaya göre farklılık olabileceğinden ilgili anlaşmayı kontrol edin.
Kaynaklar
- T.C. Ticaret Bakanlığı, Gümrük İşlemleri › Sıkça Sorulan Sorular › Menşe: ticaret.gov.tr
- T.C. Ticaret Bakanlığı, Serbest Ticaret Anlaşmaları: ticaret.gov.tr
- Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB): tobb.org.tr
Yazar
Alper Azakoğlu
30 yıldır organize sanayi bölgelerindeki üreticilere dış ticaret danışmanlığı ve dış ticaret müdürlüğü yapıyor. Bilgi Bankası’ndaki rehberleri sahadaki kendi vakalarından yazıyor.