FOB nedir? Satıcı ve alıcının sorumlulukları
FOB teslimde riskin ne zaman geçtiği, hangi masrafı kimin ödediği, FOB fiyatının nasıl hesaplandığı ve konteyner yüklerinde neden FCA’nın önerildiği.
Alper AzakoğluDış ticaret danışmanı
2 dakikalık okuma
Son güncelleme:
FOB nedir?
FOB (Free on Board, “gemide teslim”), Incoterms 2020 kurallarından biridir. Satıcı malı ihracat gümrüğünden geçirip yükleme limanında alıcının belirlediği gemiye yükler; mal gemiye yüklendiği anda risk alıcıya geçer. Deniz navlununu, sigortayı ve varış ülkesindeki bütün işlemleri alıcı üstlenir.
Sözleşmede her zaman yükleme limanıyla birlikte yazılır: “FOB Mersin Limanı, Incoterms® 2020”.
Kim neyi öder?
| Kalem | Satıcı | Alıcı |
|---|---|---|
| Malın hazırlanması, ambalaj ve işaretleme | Satıcı | — |
| Fabrikadan yükleme limanına taşıma | Satıcı | — |
| İhracat gümrük işlemleri ve masrafları | Satıcı | — |
| Liman ve yükleme masrafları (gemiye yüklemeye kadar) | Satıcı | — |
| Deniz navlunu | — | Alıcı |
| Taşıma sigortası | — | Alıcı (isteğe bağlı) |
| Varış limanında boşaltma ve liman masrafları | — | Alıcı |
| İthalat gümrük işlemleri, vergiler | — | Alıcı |
| Varış limanından alıcının deposuna taşıma | — | Alıcı |
FOB fiyatı nasıl hesaplanır?
FOB fiyatı, fabrika çıkış fiyatına yükleme limanına kadar oluşan bütün masrafların eklenmesiyle bulunur. Aşağıdaki hesap yalnızca yöntemi göstermek içindir; rakamlar örnektir.
| Kalem (örnek) | Tutar |
|---|---|
| Fabrika çıkış (EXW) fiyatı | 20.000 USD |
| Fabrikadan limana kara taşıması | 650 USD |
| Gümrük müşaviri ve ihracat beyanı masrafları | 250 USD |
| Liman, terminal ve yükleme masrafları | 400 USD |
| FOB fiyatı | 21.300 USD |
Teklif verirken bu kalemleri nakliyecinizden ve gümrük müşavirinizden güncel olarak alın; özellikle liman masrafları limana ve döneme göre değişir.
FOB’un sınırı: konteyner yükleri
FOB, malın gemiye yüklenmesini satıcının kontrol edebildiği dökme ve konvansiyonel yükler için tasarlanmıştır. Konteynerle taşımada ise konteyner genellikle günler önce terminale bırakılır; gemiye yüklemeyi terminal yapar. Bu arada konteynere bir şey olursa, satıcı artık kontrol edemediği bir sürenin riskini taşımış olur.
Dikkat
Konteyner yüklerinde ICC, FOB yerine FCA’yı (taşıyıcıya teslim) önerir. FCA’da risk, konteyner alıcının taşıyıcısına teslim edildiğinde geçer. Alıcınız FOB istiyorsa riskin terminal aşamasını sözleşmede ya da sigortayla karşılayın.
FOB ne zaman avantajlı?
- Alıcının güçlü bir navlun anlaşması varsa: Büyük ithalatçılar çoğu zaman taşıma şirketleriyle yıllık anlaşma yapar; FOB onlara bu avantajı kullanma imkânı verir.
- Navlun fiyatları oynaksa: Navlun riskini almak istemeyen satıcı için FOB fiyat teklifini sadeleştirir.
- Akreditifle çalışılıyorsa: FOB’da konşimento “navlun alıcı tarafından ödenecek” (freight collect) ibaresiyle düzenlenir; akreditifte istenen belgeler buna göre yazılmalıdır.
Teklifinizi doğru teslim şekliyle verin
Alıcıya göre teslim şeklini seçiyor, fiyatı ve sözleşmeyi birlikte hazırlıyor, sevkiyatı nakliyeciniz ve müşavirinizle koordine ediyoruz.
Sık sorulanlar
FOB fiyatına navlun dahil mi?
Hayır. FOB fiyatı, malın yükleme limanında gemiye yüklenmiş hâline kadar olan maliyeti kapsar. Deniz navlununu ve sigortayı alıcı öder.
FOB’da risk ne zaman alıcıya geçer?
Mal yükleme limanında, alıcının belirlediği gemiye yüklendiği anda. Yüklemeden önceki hasar satıcının, sonraki hasar alıcının riskindedir.
Kara ya da hava yolu taşımasında FOB kullanılır mı?
Kullanılmamalıdır. FOB yalnızca deniz ve iç su yolu taşımacılığı içindir. Kara ve hava taşımasında, ayrıca konteyner yüklerinde FCA kullanılır.
Alıcı gemiyi zamanında getirmezse ne olur?
Incoterms 2020’ye göre alıcı gemiyi ve yükleme zamanını satıcıya bildirmekle yükümlüdür. Gemi gelmez ya da yük almazsa, sözleşmedeki teslim tarihinden itibaren risk ve ek masraflar alıcıya geçebilir. Bunu sözleşmede açıkça yazmak tartışmayı önler.
Kaynaklar
- Milletlerarası Ticaret Odası (ICC), Incoterms® 2020: iccwbo.org
Yazar
Alper Azakoğlu
30 yıldır organize sanayi bölgelerindeki üreticilere dış ticaret danışmanlığı ve dış ticaret müdürlüğü yapıyor. Bilgi Bankası’ndaki rehberleri sahadaki kendi vakalarından yazıyor.